V.League và kỳ chuyển nhượng: Dòng tiền nằm ở ông chủ, tương lai nằm ở lò đào tạo

Sân tập của một câu lạc bộ V.League, 5 giờ 40 phút sáng. Nhóm U-19 đã vào bóng từ trước khi đội một kịp có mặt. Không đèn flash, không khán đài, không một chiếc máy quay nào. Chỉ có tiếng huấn luyện viên thể lực đếm nhịp và tiếng giày bấm lạo xạo trên mặt cỏ còn đẫm sương. Mỗi lần về Việt Nam giữa kỳ chuyển nhượng, tôi lại tìm đến những buổi tập như thế trước khi mở bất cứ bản tin nào. Ở đó người ta không nói về tiền. Họ chỉ chạy. Và chính cái im lặng ấy mới là thứ kể cho tôi biết một câu lạc bộ đang đi lên hay đang tự đào hố cho chính mình.

Những ngày này, bản tin chuyển nhượng của bóng đá Việt Nam lại dày lên. Nào là một tiền đạo ngoại đang được liên hệ, nào là một tuyển thủ quốc gia chuẩn bị đổi màu áo, nào là một ông bầu tuyên bố sẽ rót thêm tiền để đưa đội bóng trở lại nhóm cạnh tranh ngôi vô địch. Đó đều là những tiêu đề dễ bán. Nhưng sau hơn ba mươi năm theo dõi bóng đá, tôi học được một điều: cái được nói ra trong kỳ chuyển nhượng thường chỉ là phần nổi. Phần chìm, thứ quyết định đội bóng nào còn đứng vững sau ba mùa giải nữa, nằm ở cấu trúc sở hữu, ở lò đào tạo, và ở khoảng cách ngày càng rộng giữa nhóm dẫn đầu với phần còn lại của giải.

Bối cảnh của một giải đấu dựa vào ông chủ

Để đọc được kỳ chuyển nhượng V.League, trước hết phải hiểu mô hình vận hành của giải. Khác với nhiều giải châu Âu, nơi doanh thu bản quyền truyền hình và thương mại là xương sống, bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam dựa rất nhiều vào dòng tiền từ các ông chủ doanh nghiệp. Một tập đoàn bất động sản, một tổng công ty viễn thông, một doanh nghiệp xây dựng hay một thương hiệu bán lẻ có thể đứng sau một câu lạc bộ và chi trả phần lớn chi phí hoạt động, từ quỹ lương cầu thủ đến chi phí ăn ở, đi lại, và cả kinh phí nuôi học viện.

Mô hình này có ưu điểm rõ ràng. Nó giúp bóng đá Việt Nam duy trì được mặt bằng thu nhập đủ sống cho cầu thủ và giữ các giải đấu vận hành ổn định trong nhiều năm liền, điều mà không nhiều nền bóng đá trong khu vực làm được. Nhưng nó cũng mang theo một rủi ro mang tính cấu trúc. Khi nguồn thu của câu lạc bộ phụ thuộc vào một doanh nghiệp mẹ, thì sức khỏe của câu lạc bộ phụ thuộc vào sức khỏe của doanh nghiệp đó. Một quyết định tái cấu trúc ở hội sở, một giai đoạn khó khăn của thị trường bất động sản, hay đơn giản là sự thay đổi khẩu vị của người đứng đầu, tất cả đều có thể chuyển thành cắt giảm ngân sách ở đội bóng chỉ trong vài tháng, và thường là vào đúng lúc đội bóng cần tiền nhất.

Ở tầng quản lý, bóng đá Việt Nam nằm trong hệ thống của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam, còn các giải chuyên nghiệp do công ty cổ phần bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam điều hành. Về đấu trường châu lục, các câu lạc bộ hàng đầu hướng tới suất dự AFC Champions League hoặc AFC Cup, trong khi đội tuyển quốc gia thi đấu trong khuôn khổ Liên đoàn Bóng đá Đông Nam Á và châu Á. Những suất châu lục ấy, dù số lượng ít, lại là thước đo cho tham vọng của các ông chủ: có tiền, có suất, có danh tiếng. Và chính vì thế, kỳ chuyển nhượng trở thành sân khấu, nơi thể hiện tham vọng, nơi người hâm mộ đo lường độ nghiêm túc của câu lạc bộ, và cũng là nơi những khoản đầu tư dài hạn bị che khuất sau những bản hợp đồng hào nhoáng.

Một chi tiết ít được chú ý: trong khi báo chí đếm số tiền chi ra, thì các câu lạc bộ lại đếm số cầu thủ đủ tuổi thi đấu ở đội một trong ba năm tới. Hai con số ấy gần như không bao giờ khớp nhau.

Lò đào tạo mới là thứ thật

Điều tôi muốn nói rõ ngay từ đầu: thứ tạo ra sức mạnh bền vững của một câu lạc bộ Việt Nam không phải là bản hợp đồng đắt nhất trong kỳ chuyển nhượng, mà là dòng cầu thủ chảy ra đều đặn từ lò đào tạo của chính mình. Trong hơn một thập kỷ qua, các học viện bóng đá trẻ, của những tập đoàn lớn, của các trung tâm do doanh nghiệp tài trợ, của chính các câu lạc bộ, đã trở thành nguồn cung cầu thủ quan trọng nhất cho cả giải đấu lẫn đội tuyển quốc gia.

Cơ chế rất đơn giản nhưng ít khi được nói thẳng trong kỳ chuyển nhượng. Một cầu thủ trưởng thành từ học viện có giá trị sổ sách thấp với câu lạc bộ mẹ, vì chi phí đào tạo đã được hạch toán rải rác từ nhiều năm trước. Khi cầu thủ ấy tỏa sáng và giúp đội giành suất châu lục, hoặc khi anh ta được bán đi, câu lạc bộ thu về lợi ích kép: thành tích trên sân và tiềm năng bán lại. Ngược lại, một bản hợp đồng mua ngoài với giá cao đặt lên vai câu lạc bộ hai gánh nặng cùng lúc, gồm quỹ lương và kỳ vọng tức thời. Nếu cầu thủ ấy không hòa nhập, khoản đầu tư biến thành chi phí chìm, còn phòng thay đồ thì mất cân bằng.

Tôi đã thấy điều này lặp lại nhiều lần trong sự nghiệp theo dõi của mình. Những đội bóng sống được qua các cuộc khủng hoảng tài chính thường là những đội có học viện hoạt động thực chất, có đội trẻ thi đấu đều đặn ở các giải trẻ, và có một tuyến cầu thủ nội trưởng thành cùng nhau từ nhỏ. Ngược lại, những đội chỉ dựa vào tiền mua sắm thường có một chu kỳ ngắn: bùng nổ một mùa, rồi tụt lại khi nguồn tiền ngừng chảy, hoặc khi lứa cầu thủ mua về cùng già đi một lúc.

Nhìn vào cơ cấu giải đấu, có thể thấy ba tầng khá rõ. Tầng đầu là nhóm câu lạc bộ có hậu thuẫn doanh nghiệp mạnh, có học viện, thường xuyên cạnh tranh ngôi vô địch và suất dự cúp châu lục. Tầng giữa là nhóm có ngân sách trung bình, sống bằng việc bán cầu thủ cho tầng đầu và xây dựng đội hình quanh một vài trụ cột. Tầng cuối là nhóm vật lộn với ngân sách eo hẹp, thường xuyên thay huấn luyện viên và loay hoay giữa việc trụ hạng và việc duy trì hoạt động. Khoảng cách giữa tầng đầu và tầng cuối, theo quan sát của tôi, có xu hướng rộng ra chứ không thu hẹp lại.

Với tầng giữa, việc bán cầu thủ cho tầng đầu không chỉ là nguồn thu, mà còn là cách để tồn tại. Một câu lạc bộ tầm trung bán đi một cầu thủ trẻ có thể trang trải chi phí hoạt động cho cả một giai đoạn. Nhưng nếu bán quá nhiều, đội hình sẽ rỗng, và thành tích sẽ rơi. Đó là bài toán cân bằng mà không phải câu lạc bộ nào cũng giải được.

Điều đáng chú ý là chính dòng cầu thủ trẻ ấy còn tạo ra một kênh xuất khẩu. Một số tuyển thủ Việt Nam đã từng ra nước ngoài thi đấu, trong đó có Nguyễn Công Phượng, Nguyễn Quang Hải và Đoàn Văn Hậu, sang Nhật Bản, Pháp, Bỉ, Hàn Quốc hay Hà Lan, dù phần lớn trong số đó không trụ lại lâu dài. Những chuyến đi ấy, xét về mặt tiền bạc, thường không mang lại nhiều cho câu lạc bộ chủ quản. Nhưng chúng có giá trị ở chỗ khác: chúng chứng minh rằng lò đào tạo trong nước có thể sản sinh ra cầu thủ đủ trình độ để thị trường nước ngoài để mắt tới. Với một nền bóng đá mà nguồn lực tài chính còn hạn chế, đó là tín hiệu quan trọng hơn bất kỳ bản hợp đồng nào.

Cũng cần nói thêm về yếu tố ngoại. Hầu hết các câu lạc bộ V.League đều sử dụng một số lượng cầu thủ ngoại nhất định trong đội hình, và chất lượng của nhóm cầu thủ này thường quyết định trực tiếp vị trí cuối mùa. Nhưng đây là con dao hai lưỡi. Nếu câu lạc bộ dựa quá nhiều vào cầu thủ ngoại để giải quyết trận đấu, thì tuyến cầu thủ nội, đặc biệt là các cầu thủ trẻ vừa lên đội một, sẽ thiếu cơ hội tích lũy kinh nghiệm thi đấu. Về dài hạn, điều đó làm suy yếu chính nguồn lực mà đội tuyển quốc gia cần. Những câu lạc bộ cân bằng tốt giữa hai nguồn lực này thường là những câu lạc bộ đi xa nhất.

Và đây là điểm mấu chốt: trong một giải đấu mà dòng tiền chủ yếu đến từ một vài ông chủ, thì sức mạnh chuyển nhượng không đo bằng số tiền chi ra, mà đo bằng khả năng giữ được cấu trúc ổn định qua nhiều mùa giải.

Góc nhìn ngược: tiền không lấp được khoảng trống cấu trúc

Có một hiểu lầm phổ biến mà tôi nghe thấy ở cả Việt Nam lẫn Hàn Quốc: rằng đội nào chi nhiều tiền nhất trong kỳ chuyển nhượng sẽ là đội mạnh nhất. Điều này đúng trong một số điều kiện nhất định, khi câu lạc bộ đã có nền tảng, có hệ thống chiến thuật rõ ràng, và bản hợp đồng mới chỉ là miếng ghép cuối cùng. Nhưng ở phần lớn trường hợp tại V.League, tiền mua sắm không lấp được khoảng trống cấu trúc.

Điểm mù nằm ở chỗ người ta thường đo câu lạc bộ bằng những gì nhìn thấy được: bản hợp đồng, con số, tên tuổi. Còn những gì thực sự quyết định thành công, gồm chất lượng của ban huấn luyện, sự ổn định của phòng thay đồ, mối quan hệ giữa cầu thủ trẻ và cầu thủ kỳ cựu, cách câu lạc bộ xử lý khi thua ba trận liên tiếp, thì lại nằm ngoài tầm nhìn của bản tin chuyển nhượng.

Tôi từng chứng kiến một đội bóng chi rất nhiều trong kỳ chuyển nhượng, mang về những cái tên được đánh giá cao, rồi sụp đổ chỉ sau một phần ba mùa giải. Nguyên nhân không phải thiếu tài năng, mà là thiếu một hệ thống đủ vững để dung nạp nhiều cái tôi lớn cùng lúc. Ở chiều ngược lại, một đội gần như không mua gì đáng kể, chỉ đôn cầu thủ trẻ lên và giữ nguyên bộ khung, lại chơi thứ bóng đá mạch lạc hơn hẳn. Sự khác biệt không nằm ở tiền. Nó nằm ở nhịp.

Đó cũng là lý do tôi luôn nghi ngờ những bản tin chuyển nhượng được đẩy lên quá nhanh. Trong kỳ chuyển nhượng, mọi thứ đều có thể được thổi phồng: một cuộc gặp gỡ bình thường trở thành đàm phán, một lời bình luận của người đại diện trở thành xác nhận. Người hâm mộ chìm trong tiếng ồn ấy sẽ khó nhìn ra đâu là tín hiệu thật. Tín hiệu thật thường nằm ở những chỗ ít ồn ào hơn: ở việc một câu lạc bộ gia hạn hợp đồng với huấn luyện viên thể lực, ở việc một học viện mở thêm lớp năng khiếu, ở việc một đội trẻ được đưa lên tập chung với đội một.

Tôi ghi chép từ phía sau hàng rào, nơi không đèn flash nào với tới. Và những gì tôi thấy ở đó hiếm khi trùng với những gì xuất hiện trên các trang tin.

Người giữ nhịp không chạy nhanh nhất, nhưng biết chính xác khi nào trống phải vang.

Nhìn về phía trước

Vậy nên, khi đọc tin chuyển nhượng V.League trong những tuần tới, tôi đề nghị người hâm mộ tự hỏi ba câu. Thứ nhất, câu lạc bộ này có học viện hoạt động thực chất không, hay chỉ mua để lấp chỗ? Thứ hai, bản hợp đồng mới có phù hợp với hệ thống đang vận hành, hay chỉ để làm hài lòng khán giả? Thứ ba, nếu nguồn tiền từ ông chủ ngừng chảy sau hai mùa, cấu trúc này còn đứng được không?

Trả lời được ba câu ấy, người ta sẽ thấy bức tranh thật của giải đấu, không phải bức tranh được vẽ bằng những con số trên bản tin. Còn tôi, tôi sẽ vẫn đến sân tập lúc 5 giờ 40 phút sáng, đứng sau hàng rào, và nhìn những đứa trẻ U-19 vào bóng trước khi đội một kịp có mặt. Bởi ở đó, nhịp trống im lặng nhất lại là nhịp dẫn dắt cả trận đấu.