Võ thuật Việt Nam sau cơn bùng nổ: Sàn đấu sáng đèn, hệ thống vẫn chờ

Đêm thi đấu ở một nhà thi đấu lớn tại Thành phố Hồ Chí Minh, tiếng hò reo dâng lên đúng khoảnh khắc võ sĩ bước vào lồng. Khán đài kín chỗ, đèn sân khấu quét qua từng hàng ghế, dàn âm thanh đánh thức cả khu phố xung quanh. Nhìn từ trên cao, đây là hình ảnh của một nền võ thuật đang lớn nhanh. Nhưng tôi ngồi ở hàng ghế báo chí, và câu hỏi duy nhất trong đầu tôi lại không liên quan gì đến màn trình diễn: chàng trai vừa bước qua dây lồng kia sẽ nhận được bao nhiêu tiền cho đêm nay? Mức thù lao ấy khiến tôi phải ngồi lại rất lâu sau khi tiếng nhạc tắt. Có những võ sĩ chuyên nghiệp Việt Nam bước vào sàn với khoản tiền cho một trận còn thấp hơn thu nhập một buổi dạy kèm của một huấn luyện viên phòng gym bình dân. Họ tập sáu ngày một tuần, siết cân đến kiệt sức, chịu chấn thương, ký hợp đồng độc quyền, rồi bước lên sàn trước hàng nghìn con mắt — để đổi lấy một khoản tiền không đủ trang trải một tháng sinh hoạt ở chính thành phố họ đang sống. Đó là nghịch lý đầu tiên mà bất kỳ ai ở trong nghề đủ lâu cũng phải thừa nhận: sàn đấu Việt Nam đã sáng đèn, nhưng hệ thống phía sau nó vẫn còn tối. Trong mười năm trở lại đây, võ thuật thương mại tại Việt Nam đã đi một quãng đường mà nhiều người trong giới từng nghĩ phải mất hai thập kỷ. Các giải đấu tổ chức theo mô hình doanh nghiệp lần lượt xuất hiện, phòng tập MMA mọc lên ở hầu hết các quận nội thành lớn, và một thế hệ võ sĩ trẻ bắt đầu coi đây là nghề chính thay vì thú vui cuối tuần. Khán giả trẻ đổ tiền mua vé, xem trực tuyến, và tranh luận về kết quả trận đấu trên mạng xã hội với mức độ say mê mà trước đây chỉ dành cho bóng đá. Nhìn sang Hàn Quốc, nơi tôi đang sống và làm việc, sự tương phản càng rõ. Road FC, Black Combat và hàng loạt giải đấu nội địa khác đã xây được một chuỗi giá trị hoàn chỉnh: từ học viện đào tạo trẻ, hệ thống xếp hạng, đến hợp đồng phát sóng và nhà tài trợ dài hạn. Võ sĩ Hàn Quốc có thể sống bằng nghề đánh nhau. Ở Việt Nam, phần lớn vẫn chưa. Đồng thuận chung mà tôi nghe đi nghe lại trong các buổi phỏng vấn là: “Võ thuật Việt Nam đang bùng nổ.” Điều đó đúng — nhưng chỉ đúng ở tầng bề mặt. Một sàn đấu đông khán giả chưa chứng minh được điều gì về sức khỏe của cả hệ thống. Doanh thu bán vé của một đêm thi đấu có thể rất ấn tượng, trong khi khoản tiền chảy xuống tay người trực tiếp tạo ra nó lại nhỏ đến mức khó tin. Một đêm thi đấu đẹp không đồng nghĩa với một nền võ thuật khỏe. Đây là điểm mà tôi muốn dành phần còn lại của bài viết để mổ xẻ, bởi nếu không gọi tên đúng vấn đề, chúng ta sẽ tiếp tục ăn mừng một cơn bùng nổ có thể tự đốt cháy chính nó. Bắt đầu từ con số khó chịu nhất: cấu trúc thù lao. Trong phần lớn các giải đấu võ thuật thương mại tại Việt Nam, một võ sĩ ở tầng giữa — người đã có vài trận thắng, có chút tên tuổi — thường nhận mức thù lao không đủ để gọi là “nghề” theo nghĩa đầy đủ. Điều đáng nói không nằm ở con số tuyệt đối, mà ở tỷ lệ phân chia: phần lớn doanh thu của một đêm thi đấu đến từ bán vé, tài trợ và bản quyền phát sóng, nhưng dòng tiền chảy ngược về phía võ sĩ lại chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng đó. Ở những thị trường võ thuật trưởng thành, tỷ lệ này được đàm phán, được công khai một phần, và được bảo vệ bởi công đoàn hoặc hiệp hội võ sĩ. Ở Việt Nam, gần như tất cả nằm trong tay ban tổ chức. Hệ quả là một vòng xoáy mà tôi đã quan sát đủ lâu để tin vào nó: võ sĩ trẻ không kiếm đủ sống bằng thi đấu, buộc phải đi dạy kèm, làm huấn luyện viên phòng gym, hoặc tham gia các hoạt động không liên quan để trả hóa đơn. Thời gian tập luyện bị cắt, chất lượng phục hồi giảm, và tuổi thọ sự nghiệp ngắn lại. Một nền võ thuật không thể sản sinh nhà vô địch thế giới nếu tầng lớp võ sĩ phía dưới không đủ sống để toàn tâm toàn ý cho nghề. Điều thứ hai là hệ thống đào tạo. Tôi đã đến thăm một vài phòng tập ở cả Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, và điều khiến tôi chú ý không phải là sự thiếu nhiệt huyết — ngược lại, đó là thứ dồi dào nhất. Vấn đề nằm ở tính hệ thống. Rất ít nơi có chương trình đào tạo trẻ bài bản, giáo trình chuẩn hóa, hay đội ngũ y tế thể thao đủ năng lực. Hầu hết các lò đào tạo dựa vào kinh nghiệm truyền miệng của một vài huấn luyện viên giỏi, và khi người đó rời đi, cả hệ thống non trẻ đi theo. So sánh với cách các quốc gia khác làm. Ở Nhật Bản, hệ thống trường võ thuật gắn với trường học và các tổ chức chuyên nghiệp đã vận hành hàng chục năm. Ở Thái Lan, Muay Thai là một ngành công nghiệp có chuỗi cung ứng rõ ràng từ làng quê đến sân vận động lớn. Ở Hàn Quốc, các phòng gym gắn với trường đại học và tổ chức chuyên nghiệp, tạo ra một đường ống đào tạo liên tục. Việt Nam có tài năng — điều này tôi khẳng định — nhưng chưa có đường ống. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi nhận ra một quy luật đáng buồn: những võ sĩ Việt Nam tiến xa nhất trên đấu trường quốc tế thường là những người may mắn tìm được một huấn luyện viên nước ngoài hoặc một học bổng tập huấn ở nước ngoài, chứ không phải là sản phẩm của một hệ thống trong nước. Đó là tin tốt cho cá nhân họ, nhưng là tin xấu cho nền võ thuật. Một hệ thống dựa vào may mắn của cá nhân không phải là hệ thống. Tôi nhớ những đêm thi đấu không khán giả trong mùa dịch. Khi tiếng hò reo biến mất, tôi nghe rõ tiếng thở của võ sĩ, tiếng chân huấn luyện viên trên sàn, và cả những khoảng lặng mà bình thường bị tiếng ồn che lấp. Từ chiếc micro đầu tiên đến những khán đài trống ấy, tôi học rằng võ thuật nói nhiều nhất khi im lặng. Chính trong im lặng, tôi nhận ra vấn đề của nền võ thuật này không nằm ở những gì ồn ào trên sàn, mà ở những gì lặng lẽ diễn ra phía sau. Điều thứ ba, và có lẽ là quan trọng nhất về dài hạn, là cấu trúc tổ chức và quản trị. Thị trường võ thuật Việt Nam hiện đang phân mảnh giữa nhiều đơn vị: liên đoàn thể thao truyền thống, các giải đấu tư nhân, các phòng gym tự tổ chức sự kiện. Mỗi bên có luật chơi riêng, hệ thống xếp hạng riêng, và tiêu chuẩn an toàn riêng. Kết quả là một võ sĩ có thể vô địch ở giải này nhưng không được công nhận ở giải khác; một trận đấu có thể được tổ chức mà không có bác sĩ thể thao đủ chuẩn; và một tài năng trẻ có thể bị kẹt trong hợp đồng độc quyền mà không có cơ chế giải phóng. Sự phân mảnh này không phải là dấu hiệu của sự sống động — nó là dấu hiệu của một thị trường chưa trưởng thành. Ở giai đoạn đầu, phân mảnh có thể tạo cạnh tranh và cơ hội. Nhưng khi kéo dài, nó bào mòn niềm tin của cả võ sĩ lẫn khán giả, và ngăn cản việc hình thành một hệ thống xếp hạng quốc gia đủ uy tín để thế giới công nhận. Điều thứ tư, thứ mà ít ai muốn nói đến, là rủi ro sức khỏe và tuổi thọ sự nghiệp. Trong môn thể thao mà chấn thương não là rủi ro nghề nghiệp không thể tránh, việc thiếu cơ chế theo dõi sức khỏe dài hạn, thiếu quy định nghỉ ngơi bắt buộc sau chấn thương, và thiếu quỹ hỗ trợ khi sự nghiệp kết thúc sớm là một khoản nợ mà cả nền võ thuật đang vay. Những võ sĩ trẻ bước vào sàn hôm nay sẽ là những người phải trả khoản nợ đó sau mười lăm năm nữa. Tôi từng chứng kiến một trận đấu mà kết quả không quan trọng bằng cách nó diễn ra. Một võ sĩ trẻ thắng bằng quyết định, nhưng bước ra khỏi lồng với ánh mắt của người vừa mất tất cả. Cậu ấy thắng trên bảng điểm, nhưng thắng kiểu đó không nuôi sống được ai. Chiến thắng rác vẫn là chiến thắng, nhưng là loại chiến thắng cần soi gương. Nhưng tôi phải tự phản biện. Có một lập luận ngược lại mà tôi thấy đủ mạnh để không thể bỏ qua: ở giai đoạn này của thị trường, việc trả lương thấp cho võ sĩ có thể là hệ quả tất yếu của một nền kinh tế võ thuật còn nhỏ, chứ không phải là sự bóc lột có chủ đích. Doanh thu của các giải đấu Việt Nam, xét về giá trị tuyệt đối, vẫn còn rất khiêm tốn so với các thị trường lớn. Nếu ban tổ chức tăng thù lao võ sĩ lên mức “sống được” ngay lập tức, có thể họ sẽ phá sản — và khi đó, chẳng ai có sàn để đấu. Tôi cho rằng lập luận này có phần đúng, và đó là lý do tôi không gọi ai là kẻ xấu trong câu chuyện này. Vấn đề không phải là đạo đức của cá nhân, mà là cấu trúc của một thị trường chưa đủ lớn để chia đều. Tuy nhiên, có một điểm mà lập luận ngược lại bỏ qua: thứ tự ưu tiên. Ngay cả khi tổng doanh thu còn nhỏ, việc phân bổ nó như thế nào vẫn là một lựa chọn. Một giải đấu có thể chọn chi ít hơn cho sân khấu, ánh sáng và âm thanh, và nhiều hơn cho võ sĩ. Việc chọn ngược lại — ưu tiên hình thức bên ngoài hơn người trực tiếp tạo ra giá trị — là một quyết định, không phải một định mệnh. Và đây là nơi tôi có thể sai: nếu thị trường Việt Nam tăng trưởng nhanh đến mức trong ba đến năm năm nữa, các giải đấu sẽ tự động buộc phải cạnh tranh bằng thù lao để giữ võ sĩ, thì vấn đề có thể tự giải quyết mà không cần bất kỳ can thiệp nào. Tôi không loại trừ khả năng đó. Nhưng lịch sử của các thị trường võ thuật cho thấy tăng trưởng không tự động dẫn đến phân chia công bằng — nó chỉ làm cho sự mất cân bằng trở nên lớn hơn và khó sửa hơn. Tin vào cái tên trước trận là thói quen của người hâm mộ; tin vào con người sau trận mới là nghề của tôi. Đêm thi đấu ở Thành phố Hồ Chí Minh kết thúc, đèn tắt, khán giả ra về. Chàng trai bước vào lồng đêm ấy có thể sẽ còn đánh thêm vài năm nữa, rồi giải nghệ với một cơ thể đau và một khoản tiết kiệm không đủ. Điều đáng hỏi không phải là liệu võ thuật Việt Nam có bùng nổ hay không — nó đã bùng nổ rồi. Điều đáng hỏi là liệu cơn bùng nổ ấy có kịp xây một hệ thống đủ chắc để đỡ lấy những người đã tạo ra nó, trước khi thế hệ võ sĩ đầu tiên của làn sóng mới này giải nghệ. Nhìn lại vào năm 2030. Nếu đến lúc đó vẫn chưa có một hiệp hội võ sĩ đủ mạnh, một hệ thống xếp hạng quốc gia được công nhận, và một quỹ hỗ trợ sau sự nghiệp, thì chúng ta sẽ biết câu trả lời.