Chiếc bàn không lưới: Ký ức bóng bàn của những người đàn ông da đen trên 50 tuổi

Ở Zaria, miền bắc Nigeria, có những đứa trẻ lớn lên mà chưa một lần chạm vào chiếc bàn bóng bàn đúng chuẩn. Chúng kê hai chiếc ghế gỗ, đặt lên trên một tấm ván ép cong vênh, căng ngang một sợi dây thun làm lưới, rồi chơi. Không trọng tài. Không khán đài. Không ai đo độ xoáy. Chỉ có tiếng bóng nhựa lạch cạch trên mặt gỗ và tiếng cười của những đứa trẻ không hề biết mình đang chơi một môn thể thao có hệ thống giải đấu trải khắp hành tinh.

Nhiều thập kỷ sau, một trong những đứa trẻ ấy ngồi trong hội quán cộng đồng ở nước Anh, tay cầm cây vợt, kể lại câu chuyện đó. Câu chuyện giờ có tên: "Across the Table That Takes Me Back Home" — Bên kia chiếc bàn đưa tôi trở về nhà.

Diễn đàn Đàn ông Da đen Trên 50 tuổi (Over 50s Black Men Forum, viết tắt O5BM) vừa công bố lời kêu gọi gửi đến cộng đồng: hãy kể lại ký ức của mình về bóng bàn. Không phải ký ức về những trận chung kết, những tấm huy chương, những bảng xếp hạng thế giới. Mà là ký ức về chiếc bàn đầu tiên, cây vợt đầu tiên, khoảnh khắc bóng bàn lần đầu bước vào cuộc đời một con người.

Lời kêu gọi được Table Tennis England — cơ quan quản lý môn bóng bàn quốc gia của Anh — đăng tải trên kênh cộng đồng. Thời điểm không ngẫu nhiên: Black History Month, tháng lịch sử người da đen, tổ chức vào tháng Mười tại Anh. Phía sau dự án là hồ sơ xin tài trợ đang chờ phê duyệt từ National Lottery Heritage Fund — quỹ di sản của Xổ số Quốc gia Anh. Đầu mối liên hệ được nêu tên: Enitan Kane. Mọi câu chuyện, mọi bức ảnh, mọi kỷ vật đều đi qua một điểm duy nhất.

Đọc thông báo ấy, tôi nhớ về những buổi chiều mười ba năm trước, khi tôi còn là sinh viên báo chí xin thực tập tại học viện HAGL. Tôi dành ba tháng ngồi bên lề sân U15, ghi chép từng pha chạm bóng của một cậu bé mười bốn tuổi. Không ai để ý đến cậu. Không ai viết về cậu. Nhưng trong những buổi chiều im lặng đó, tôi học được một điều: câu chuyện thật của thể thao không nằm ở nơi đông người. Nó nằm ở rìa sân, nơi một đứa trẻ chờ được gọi tên. Dự án của O5BM cũng nằm ở rìa ấy.

Bóng bàn đến với thế giới theo cách chẳng giống bất kỳ môn thể thao nào khác. Nó sinh ra trong những phòng khách của tầng lớp quý tộc Anh thế kỷ mười chín, như một trò tiêu khiển sau bữa tối. Rồi nó lặng lẽ theo chân những người lính, những nhà truyền giáo, những công chức thuộc địa, những học sinh trường dòng, len vào từng ngõ ngách của đế chế Anh. Đến châu Phi. Đến Caribbean. Đến Ấn Độ. Đến Đông Nam Á.

Nó không cần một sân cỏ rộng. Nó không cần mười một người. Nó chỉ cần một mặt phẳng, một quả bóng, và hai người muốn chơi. Chính sự khiêm nhường về cơ sở vật chất ấy đã biến bóng bàn thành môn thể thao của những nơi không có gì. Của những trường học thiếu thốn. Của những hội quán cộng đồng. Của những khu phố mà tuổi thơ không có sân bóng đá nhưng luôn có một chiếc bàn.

Và đó là lý do vì sao một dự án di sản về bóng bàn lại có sức nặng đến vậy. Nó không kể câu chuyện về những nhà vô địch. Nó kể câu chuyện về sự lan tỏa.

Khi O5BM hỏi "Bạn đã dùng gì để làm bàn và vợt?", họ không hỏi về thiết bị. Họ hỏi về điều kiện sống. Một câu hỏi tưởng như vô hại lại mở ra cả một tấm bản đồ về sự thiếu thốn và sáng tạo. Những chiếc bàn tự chế ở Zaria. Những bàn trả tiền theo giờ ở châu Phi và Caribbean. Những sợi dây thun thay lưới. Những quả bóng méo được vuốt lại bằng tay.

Đó là ngôn ngữ của những người buộc phải tự tạo ra trò chơi của mình. Và trong sự tự tạo ấy, bóng bàn trở thành một môn thể thao dân chủ hơn bất kỳ môn nào khác — bởi vì nó không đòi hỏi bạn phải có tiền để bắt đầu.

Những người đàn ông trong dự án này thuộc một thế hệ đặc biệt. Họ lớn lên ở những nơi mà bóng bàn là một trong số ít môn thể thao tiếp cận được. Họ đến nước Anh mang theo ký ức về những buổi chiều chơi bóng ở quê nhà, rồi tìm lại môn thể thao ấy trong những hội quán cộng đồng ở xứ sở mới. Đối với họ, cây vợt không chỉ là dụng cụ. Nó là sợi dây nối giữa hai nơi chốn, giữa hai thời kỳ của một đời người.

Dự án còn mời gọi gửi kèm ảnh, thiết bị, và các kỷ vật khác. Đây là dấu hiệu của một tham vọng lớn hơn lịch sử truyền miệng: một bộ sưu tập theo phong cách bảo tàng, nơi vật thể nói lên điều mà lời kể không thể nói hết. Một cây vợt cũ nói về tuổi thơ. Một tấm ảnh mờ nói về một con người. Một quả bóng nứt nói về một giai đoạn.

Dưới lớp bụi thời gian, vẫn có những viên ngọc chưa ai thèm nhặt. Và đôi khi, viên ngọc ấy không phải một cầu thủ. Nó là một cách chơi, một không gian chơi, một cộng đồng chơi.

Điều đáng chú ý là cách Table Tennis England đối xử với câu chuyện này. Họ không đẩy nó lên trang tin thi đấu. Họ đặt nó vào kênh cộng đồng. Điều đó nói lên rằng tổ chức này đang cố gắng mở rộng hình dung về chính mình — không chỉ là cơ quan quản lý các giải vô địch, mà còn là người gìn giữ ký ức của những người chơi bình thường. Một bước đi nhỏ, nhưng có ý nghĩa.

Trong mười ba năm theo dõi thể thao, tôi từng thấy nhiều tổ chức nói về "cộng đồng" như một khẩu hiệu. Rất ít tổ chức thực sự trao lại tiếng nói cho cộng đồng. Việc để O5BM — một tổ chức do cộng đồng tự lập — đứng tên tác giả dự án, chứ không phải để cơ quan quản lý đứng ra chủ trì, là một tín hiệu đáng ghi nhận.

Chiến thuật chỉ là lớp vỏ, bên trong là câu chuyện của con người. Ở đây, không có chiến thuật. Chỉ có con người. Và có lẽ vì thế mà câu chuyện này lại trong trẻo đến vậy.

Nhưng tôi phải nói thẳng điều này, dù nó khiến tôi mất lòng một vài người làm công tác cộng đồng. Sự tồn tại của dự án phụ thuộc vào một hồ sơ xin tài trợ chưa được phê duyệt. Nếu National Lottery Heritage Fund từ chối, dự án có thể dừng lại ngay sau lời kêu gọi, để lại những người đã gửi ký ức trong trạng thái chờ đợi. Đó là một rủi ro ít ai đặt lên bàn cân.

Chúng ta thường ca ngợi những dự án di sản vì vẻ đẹp của chúng. Chúng ta ít khi hỏi: điều gì xảy ra nếu tiền không về? Ai chịu trách nhiệm với những con người đã tin tưởng và mở lòng?

Một điểm khác đáng chú ý: việc công khai tên quỹ tài trợ trước khi hồ sơ được quyết định vừa là niềm tin vào tính hợp lệ, vừa là sự phơi mình trước rủi ro danh tiếng. Và việc mọi đóng góp đi qua một đầu mối duy nhất — Enitan Kane — tạo ra sự phụ thuộc vào một cá nhân trong cấu trúc vận hành. Nếu người ấy vì lý do nào đó rời đi, dòng ký ức có thể đứt gãy.

Tuy nhiên, có một điểm sáng về mặt đạo đức: dự án cam kết xin phép trước khi trích dẫn hoặc công bố bất kỳ lời kể nào. Trong thời đại mà ký ức cá nhân bị khai thác như nguyên liệu thô, cam kết ấy có giá trị như một tấm khiên. Nó cho thấy người ta hiểu rằng ký ức không phải tài nguyên để khai thác, mà là tài sản để bảo vệ.

Tôi tự hỏi về những gì dự án này có thể chạm tới. Một kho lưu trữ về bóng bàn trong cộng đồng người da đen ở Anh không chỉ là chuyện của nước Anh. Nó là một mảnh của bức tranh lớn hơn: cách một môn thể thao từ phương Tây đi vòng quanh thế giới qua con đường thuộc địa, rồi quay trở lại phương Tây trong hình hài của những người di cư mang theo ký ức. Bóng bàn đã đi từ Anh đến Nigeria, đến Caribbean, rồi trở về Anh trong túi áo của những người đàn ông trên năm mươi tuổi. Đó là một hành trình mà ít môn thể thao nào có thể kể lại một cách trọn vẹn.

Và có lẽ, đó chính là điều làm cho dự án này khác biệt. Nó không hỏi ai thắng. Nó hỏi bạn đã ở đâu, bạn đã chơi với ai, bạn đã dùng gì. Những câu hỏi không có đáp án đúng sai. Những câu hỏi chỉ có ký ức.

Trong một thế giới thể thao bị ám ảnh bởi bảng xếp hạng, bởi chỉ số, bởi những con số được cập nhật từng giây, một dự án hỏi về chiếc bàn tự chế là một hành động gần như phản kháng. Nó nhắc chúng ta rằng trước khi có nhà vô địch, phải có một người chơi. Trước khi có người chơi, phải có một chiếc bàn. Và trước khi có chiếc bàn, phải có một ai đó tin rằng trò chơi này đáng để chơi.

Khi bóng bàn im lặng, tôi mới nghe được nhịp đập thật của nó. Nhịp đập ấy không nằm trong những trận chung kết. Nó nằm trong tiếng bóng lăn trên nền nhà của một hội quán cộng đồng ở nước Anh, nơi một người đàn ông trên năm mươi tuổi nhặt quả bóng lên và nhớ về Zaria.

Bóng bàn chưa bao giờ chỉ là một môn thể thao. Nó là cách những cộng đồng không có gì vẫn giữ được thứ gì đó.

Dự án "Across the Table That Takes Me Back Home" sẽ được quyết định bởi một lá thư từ quỹ tài trợ. Nhưng giá trị của nó không nằm ở lá thư ấy. Nó nằm ở chỗ: lần đầu tiên, một môn thể thao bị coi là "nhỏ" ở Anh đang được hỏi về lịch sử của chính nó — không phải lịch sử của các nhà vô địch, mà lịch sử của những người chơi.

Có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất không phải là dự án này có thành công hay không. Mà là: bao nhiêu cộng đồng khác trên thế giới đang giữ những ký ức tương tự, và chưa từng có ai hỏi họ. Những ký ức ấy không cần một hồ sơ tài trợ để tồn tại. Chúng chỉ cần một người chịu ngồi xuống và lắng nghe.